Οι γερμανικές αποζημιώσεις στο Δίστομο: Οριστικό τέλος;

Οι γερμανικές αποζημιώσεις στο Δίστομο: Οριστικό τέλος;

papandreou_andr

Η στήλη αυτή ασχολήθηκε με το θέμα των Γερμανικών αποζημιώσεων για τα θύματα του Διστόμου πριν αρκετά χρόνια. Θεωρώ ότι πρόσφατες εξελίξεις στο ζήτημα αυτό απαιτούν μια ολοκληρωμένη ανασκόπηση.

Όταν ανέλαβε ως νομάρχης Βοιωτίας ο έγκριτος νομικός Ιωάννης Σταμούλης που απεβίωσε πρόσφατα, λίγο μπορούσε να προβλέψει τη πολιτική θύελλα που θα ξεσήκωνε αλλά και τον νομικό κυκεώνα στο οποίο θα έμπαινε ο ίδιος με την αγωγή που έκανε κατά του Γερμανικού Δημοσιού για τη σφαγή στο Δίστομο τον Ιούνιο του 1944.  Σήμερα, δεκατρία χρόνια μετά την αγωγή του στο πρωτοδικείο Λιβαδιάς, το θέμα μοιάζει να φτάνει σε οριστικό τέλος, με απόφαση υπέρ των πολιτών του Διστόμου και δικαίωση του Σταμούλη.

Μάλλον η Γερμανία, είτε δικαστικά είτε εξωδικαστικά, θα υποχρεωθεί εν τέλει να καταβάλει αρκετά εκατομμύρια Ευρώ (περίπου 60) στους σημερινούς συγγενείς των θυμάτων. Το παράλογο στην υπόθεση είναι ότι το δίκιο τους θα το βρούνε οι Διστομίτες όχι από την Ελλάδα, αλλά από έναν γενναίο Ιταλό δικαστή, της Φλωρεντίας, που ακόμη τουλάχιστον δεν δείχνει να καταλαβαίνει από πολιτικές πιέσεις. Στην Ιταλία; Μάλιστα, στην Ιταλία, όπου μετέφερε τον δικαστικό αγώνα ο Σταμούλης για να ξεφύγει απ’ την ολιγωρία και ατολμία των κυβερνήσεων του ΠΑΣΟΚ αλλά και της Νέας Δημοκρατίας, ολιγωρία που εξηγείται από την υιοθέτηση μιας πολιτικής «μη μου τους κύκλους τάραττε» όσον αφορά την Γερμανία.

Ας κάνουμε μια μικρή ιστορική αναδρομή. Όταν ο Σταμούλης ανέλαβε ως νομάρχης της Βοιωτίας, παρέστη σε μνημόσυνο στο Δίστομο όπου διαβάστηκε από τον τότε δήμαρχο το κείμενο που είχε συντάξει ο υπηρεσιακός νομάρχης Γεωργόπουλος της κατοχικής κυβέρνησης. Αξίζει ένα απόσπασμα της περιγραφής του, από την υπηρεσιακή του αναφορά προς το Υπ. Εσωτερικών (13.6.1944)

…Είναι απερίγραπτος και άνευ προηγουμένου η ενεργηθείσα σφαγή από μέρους των οργάνων των αρχών κατοχής κατά του άμαχου πληθυσμού της υπαίθρου κατά τας προλάβουσας αυτάς δυο ημέρας. Γυναίκες, παιδιά, και βρέφη, έπεσαν από τα βλήματα…. ανευρέθη βρέφος φέρον εις το στόμα του αποκεκομένον μαστόν της μητρός του, με τραύμα εις το κέντρο του άνω μέρος της κεφαλή τους και με έτερον εις τον λαιμόν… Τα έντερα τεσσάρων χωρικών ευρέθησαν τυλιγμένα πέριξ του λαιμού των. Ο ιερεύς του χωριού ευρέθη ακέφαλος…

Στο μνημόσυνο του 1994, με δήμαρχο επιζώντα της σφαγής, ευρέθησαν όπως συνηθίζεται πια, αρκετοί Γερμανοί, με ιερέα προτεστάντη, και ζήτησαν επισήμως «συγγνώμη» απ’ τους κατοίκους του χωριού για τα διαπραχθέντα. Στο λόγο τους έφεραν και τα χαιρετίσματα του τότε προέδρου της Γερμανίας. Επηρεασμένος προφανώς από την ανάγνωση της αναφοράς του πρώην Νομάρχη για τα εγκλήματα στο Δίστομο, ο Σταμούλης αποφάσισε ότι δεν αρκούν τα λόγια και μόνο για την δικαίωση των θυμάτων.

Όμως επειδή γνώριζε ότι μπορεί μια δικαστική διένεξη να καταλήξει σε διπλωματικό επεισόδιο με την Γερμανία, άρα το θέμα ξέφευγε από τα στενά νομικά του όρια, ο Σταμούλης το συζήτησε με τον Ανδρέα Παπανδρέου, τον άνθρωπο που του είχε εμπιστευτεί τη νομαρχία. Για καλή του τύχη, ο Ανδρέας είχε μόλις γυρίσει από την Σύνοδο Κορυφής στα Νίκαια. Στην Συνάντηση αυτή η Ελλάδα υπέστη, κατά τον ίδιο τον Ανδρέα, αφόρητες πιέσεις από τους μεγάλους της Ευρώπης, που ήθελαν να αποδυναμώσουν τα μικρότερα μέλη. Σε τηλεοπτική συνέντευξη που παραχώρησε στην ΕΡΤ τότε με την επιστροφή του στην Αθήνα, μίλησε για την «εθνική μοναξιά» της Ελλάδας και έκανε αναφορές για το «νέο και σκληρό Διευθυντήριο της Ευρώπης» που απαρτιζόταν, μεταξύ άλλων και από την ενωμένη Γερμανία.

Έτσι όταν ο Σταμούλης του είπε ότι σκέφτεται να κάνει αγωγή κατά της Γερμανίας και ότι χρειάζεται πολιτική κάλυψη, ο Ανδρέας με την πρόσφατη εμπειρία του στα Νίκαια του έδωσε τις ευχές του με το παραπάνω. Το γνωρίζω γιατί το συζήτησα και με τους δυο τότε, μετά από δική μου επίσκεψη στο Δίστομο. Ενημερώθηκε και υπερθεμάτισε και ο τότε υπουργός των εξωτερικών Κάρολος Παπούλιας και έτσι ο κύβος ερρίφθη. Σημειώνω ότι η ίδια ένθερμη πολιτική κάλυψη που του προσφέρθηκε τότε δεν συνεχίστηκε από τις επόμενες κυβερνήσεις, αλλά ήδη το νερό είχε μπει στο ρυάκι.

Ο Σταμούλης αφιλοκερδώς – το σημειώνω γιατί γράφτηκαν πολλά και γι’ αυτό το ζήτημα — ως νομάρχης και ως δικηγόρος όλων των συγγενών της σφαγής του Διστόμου, τον Νοέμβρη του 1995 κατέθεσε αγωγή κατά του Γερμανικού Δημοσίου στα δικαστήρια της Λιβαδιάς, ζητώντας τότε περίπου 9.5 δις δραχμές για αποζημιώσεις από εχθροπραξίες πολέμου — δικαιολογημένα λόγω ψυχικής οδύνης των επιζώντων.

Ο Σταμούλης δεν έμεινε εκεί. Ενημέρωσε τους νομάρχες άλλων νομών με «μαρτυρικά» χωριά, (περίπου 65 χωριά άνα την επικράτεια) για τις διεκδικήσεις του και τους πρότεινε να κάνουν το ίδιο, δηλαδή να καταθέσουν αγωγές κατά του Γερμανικού Δημοσίου. Τους έδωσε και αντίγραφο της λεπτομερούς αγωγής του, σε περίπτωση που ήθελαν να καταθέσουν κάτι ανάλογο.

Αρκετοί το έκαναν. Για πολλούς και διάφορους λόγους όμως, όλες οι υποθέσεις των υπολοίπων χωριών, ως και των Καλαβρύτων, σταμάτησαν στα ελληνικά πρωτοδικεία ή στα εφετεία, με μόνο ένα δυο να φτάνουν στην συνέχεια στον Άρειο Πάγο, όπου και απορρίφθηκαν. Η μόνη ζωντανή πια υπόθεση που έχει προκαλέσει και το ενδιαφέρον των μέσων ενημέρωσης είναι εκείνη του Διστόμου. Απ’ ότι φαίνεται είναι και η τελευταία υπόθεση που μπορεί να προχωρήσει νομικά στη χώρα μας.

Η αγωγή του Διστόμου κατά του Γερμανικού δημοσίου δεν μπορούσε να είχε γίνει, παραδόξως, και πολύ πριν το 1994 για τον απλούστατο λόγο ότι ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος δεν είχε τελειώσει επισήμως, άρα δεν μπορούσε η Ελλάδα να εγείρει θέμα αποζημιώσεων. Τα εμπόλεμα κράτη, και η Ελλάδα, είχαν δεχθεί να μην αξιώσουν ούτε πολεμικές επανορθώσεις ούτε την εξόφληση γερμανικών χρεών μέχρι της υπογραφής της Συνθήκης Ειρήνης με τη Γερμανία. Τούτο όμως άλλαξε απ’ τη στιγμή που η ενωμένη πια Γερμανία υπέγραψε τη Συμφωνία Ειρήνης το 1990. Μετά τη κύρωσή της, έληξε η αναστολή και άνοιξε ο δρόμος για τη διεκδίκηση των οφειλομένων.

Όσοι έχουν ακούσει κάτι για «Γερμανικές αποζημιώσεις», ίσως επίσης γνωρίζουν ότι το 1960 η κυβέρνηση της Γερμανίας κατέβαλε 115 εκατομμύρια Μάρκα στην Ελληνική κυβέρνηση. Η Βόννη ισχυρίζεται ότι με αυτή την αποζημίωση έχει κλείσει οριστικά το θέμα. Σύμφωνα με το κείμενο όμως της συμφωνίας όμως, τα χρήματα του 1960 ήταν μόνο για τα θύματα που διώχθηκαν στην Ελλάδα για λόγους «φυλετικούς, θρησκευτικούς ή αντιθέσεως προς την εθνικοσοσιαλιστικήν κοσμοθεωρίαν» (βλέπε εβραίους και Ρομά). Στην ίδια τη συμφωνία του 1960 αναφέρεται ότι μένουν άθικτες άλλες απαιτήσεις Ελλήνων υπηκόων.

Τα πιο πάνω ήταν μέρος του σκεπτικού της απόφασης του πρωτοδικείου Λιβαδιάς που έκρινε ότι πράγματι η Γερμανία χρωστάει ένα μεγάλο μέρος των απαιτήσεων των πολιτών του Διστόμου. Το Γερμανικό δημόσιο απουσίαζε παντελώς απ΄την υπόθεση. Δεν εμφανίστηκαν στο πρωτοδικείο της Λιβαδιάς, και δεν έκαναν καν μια τυπική έφεση. Αφού τελεσιδίκησε, η υπόθεση έφτασε στον Άρειο Πάγο όπου η Γερμανική πλευρά ισχυρίστηκε ότι το Ελληνικό δικαστήριο είναι αναρμόδιο να δικάσει την Γερμανία για αυτά τα ζητήματα. Το 2001 ο Άρειος Πάγος αποφασίζει υπέρ του Διστόμου. Η νομική σκέψη που δέχτηκε κατά πλειοψηφία ο Άρειος Πάγος ήταν ότι δεν μπορεί να προκριθεί η «ετεροδικία» ως επιχείρημα για θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα, δεδομένου ότι έτσι υποβάλλεται στην κρίση του θύτη το αίτημα αποζημίωσης του θύματος. Δεν δέχτηκαν δηλαδή τον ισχυρισμό της Γερμανίας ότι η υπόθεση πρέπει να δικαστεί στην Γερμανία και όχι στην Ελλάδα.

Σημειώνουμε ότι σε άλλη αγωγή την ίδια περίπου περίοδο,  που είχε κάνει ιδιώτης – πολίτης του Διστόμου κατευθείαν στη Γερμανία, η ίδια η Γερμανική δικαιοσύνη είχε αποφανθεί ότι το θέμα του Διστόμου πρέπει να δικαστεί στην Ελλάδα και όχι στην Γερμανία – όπως και αποφάσισε το ανώτατο ελληνικό δικαστήριο.

Με την θετική απόφαση στα χέρια του μετά από έξι χρόνια αγώνα, ο Σταμούλης ζητάει την πληρωμή των αποζημιώσεων απ΄ την Γερμανία. Το γερμανικό δημόσιο τον αγνοεί. Το 2001 ο Σταμούλης προχωράει ένα βήμα ακόμη: ζητεί την κατάσχεση ακινήτων του Γερμανικού δημοσίου στην Ελλάδα.

Απ΄ αυτή την κίνηση προκαλείται σχεδόν διπλωματικό έμφραγμα στις σχέσεις Ελλάδας- Γερμανίας και «ζητείται» απ’ τον Σταμούλη να σταματήσει. Ο Σταμούλης επιμένει. Οι Γερμανοί κάνουν ασφαλιστικά μέτρα κατά της απόπειρας κατάσχεσης.  Οι δικηγόροι των Γερμανών βρίσκουν ένα παράθυρο – τον νόμο 923, νόμο που έφερε ο Μεταξάς μιμούμενος τον Μουσολίνι στην Ελλάδα το 1937. Τούτος ο νόμος έλεγε ότι για την κατάσχεση ξένων ακινήτων χρειάζεται πρώτα η υπογραφή του Υπουργού Δικαιοσύνης. Άρα με μια υπογραφή λυνόταν το θέμα. Όμως τώρα η υπόθεση έχει ξεφύγει απ’ την καθαρά νομική του διάσταση και έχει μετατραπεί σε κάτι πολιτικό, εφόσον όλα εξαρτώνται από τον υπουργό. Ποιος υπουργός και ποια κυβέρνηση να στενοχωρήσει την Γερμανία;

Τρεις υπουργοί δικαιοσύνης αρνούνται να υπογράψουν την κατάσχεση: δυο του ΠΑΣΟΚ επί Σημίτη και έναν της Νέας Δημοκρατίας επί Καραμανλή νεότερο. Σήμερα αναμένεται ακόμη η θέση του νυν υπουργού δικαιοσύνης που θα μπορούσε εν μια νυκτί να λύσει το θέμα που σέρνεται 13 χρόνια τώρα.

Το 2002, έχοντας στα χέρια την απόφαση του Αρείου Πάγου αλλά και την άρνηση της Ελληνικής κυβέρνησης να προχωρήσει με την υπογραφή του Υπ Δικαιοσύνης, ο Σταμούλης ζητεί την εκτέλεση της ελληνικής δικαστικής απόφασης από Ιταλικό δικαστήριο και δη στη Φλωρεντία. Την αίτησή του την κερδίζει στο ιταλικό πρωτοδικείο αλλά και στο εφετείο. Οι Ιταλοί δέχονται ότι η παραβίαση των ανθρώπινων δικαιωμάτων είναι ανώτερη από την πρόταση της Γερμανίας να εφαρμοστεί η ετεροδικία. Αναμένεται η δεύτερη ένσταση των Γερμανών, εντός ολίγων μηνών, που απ’ ότι φαίνεται και αυτή θα καταπέσει.

Ο Ιταλός δικαστής έχει ήδη προσημειώσει Γερμανικά ακίνητα, αξίας περίπου 60 εκατομμύρια Ευρώ στην Ιταλική επικράτεια, προς μεγάλη έκπληξη όλων. Φαίνεται ότι εν τέλει η αποζημίωση του Διστόμου θα έρθει από γερμανικά ακίνητα της Ιταλίας. Μπορεί όμως και την τελευταία στιγμή η Ελλάδα να το φέρει στο γήπεδό της και να υπογράψει ο σημερινός υπουργός.

Σημειώνω δε ότι για την νομιμότητα του νόμου 923 ζητήθηκε από την Ελληνική πλευρά (Σταμούλης) γνωμοδότηση απ’ τον ΟΗΕ για το αν παραβιάζονται με αυτό το νόμο τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ανεπισήμως, εντός Μαρτίου θα έρθει η Σύσταση του ΟΗΕ προς τον Υπ Δικαιοσύνης ότι είναι πράγματι καιρός να σβηστεί ο νόμος αυτός απ’ τα βιβλία μας.

Πιστεύω ότι όταν προχωρήσουν οι Ιταλοί με την κατάσχεση και αρχίσουν τη εκποίηση, τότε και μόνο θα ζητήσει η Γερμανία να λυθεί το ζήτημα σε πολιτικό επίπεδο. Δεν θέλουν νομικό προηγούμενο ώστε να μην μιμηθούν άλλες χώρες το Δίστομο.

Από την άλλη, κρίμα για τη χώρα μας που δεν έχει το σθένος να προχωρήσει η ίδια. Απ΄όπου και να έρθει η λύση, η υπόθεση δεν πρέπει να καθυστερήσει πια. Πρέπει οι επιζώντας συγγενείς να προλάβουν την ηθική αλλά και υλική αποζημίωση που τους αξίζει.

Δυστυχώς, εκείνος που ξεκίνησε τον δικαστικό αγώνα, ο Ιωάννης Σταμούλης, δεν πρόλαβε να δει την δικαίωσή του και των συμπολιτών του.

Leave a Reply