Ο Άνδρεας Παπανδρέου και η ίδρυση του ΚΕΠΕ

Ο Άνδρεας Παπανδρέου και η ίδρυση του ΚΕΠΕ

 

Ο ΑΝΔΡΕΑΣ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ ΚΑΙ Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ ΚΕΠΕ

Παρουσίαση Νίκου Παπανδρέου

Ακαδημία Αθηνών

Παρασκευή 25 Φεβρουαρίου, 2011

 

Τίποτα, ειδικά ένας οργανισμός, δεν γεννιέται τυχαία, δεν ιδρύεται μόνο με καλές προθέσεις. Ο κάθε οργανισμός έρχεται στον κόσμο με τα ιδιαίτερα του χαρακτηριστικά και τα αναπάντεχα του εμπόδια. Έτσι και με την ίδρυση του ΚΕΠΕ, τόσα χρόνια πίσω, μια εποχή που για μένα που ήρθα στον κόσμο μόνο τέσσερα χρόνια νωρίτερά του, την χρωματίζω με τον ήλιο της Καλιφόρνιας όπου πέρασα τα πρώτα μου χρόνια, αλλά και με τον ήλιο της Αττικής όπου κατέληξα.


Ας πάμε στο προκείμενο. Για να ιδρυθεί ένα κέντρο, ένας οργανισμός, χρειάζονται κονδύλια. Από που θα έρθουν;

Η επίσημη αρχή, αν θέλετε, μπορεί να θεωρηθεί το γράμμα του τότε διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδας του Ζολώτα προς τον διάδοχο του Ανδρέα στο Μπέρκλεϊ, τον καθηγητή Robert Gordon: Λέει ότι και εκείνος αλλά και ο Ανδρέας έχουν την στήριξη του ιδίου του Καραμανλή να ιδρυθεί και να διευθύνει ένα οικονομικό κέντρο και ότι ελπίζει ότι το ίδιο το Μπέρκλεϊ θα βοηθήσει στην εύρεση κονδυλίων για την λειτουργία του.


Μια πρώτη σκέψη για να μειωθούν τα έξοδα του κέντρου ήταν ο Ανδρέας να διατηρήσει τον μισθό του καθηγητή του Μπέρκλεϊ ($20,000 το έτος ήταν ο μισθός τότε) και έτσι να το “τρέξει”, χωρίς να επιβαρύνει καθόλου την ελληνική πλευρά. Τούτο όμως ήταν ενάντια στους κανόνες του πανεπιστημίου και έτσι το απέρριψαν.


Η δεύτερη πρόταση ήρθε από τον Ζολώτα, τον διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδας τότε, που πρότεινε να τον προσλάβει ως σύμβουλο της Τράπεζας. Ο νεοαφιχθείσας μεταπτυχιακός του Μπέρκλεϊ και φίλος του Ανδρέα, ο  Κουλουριάνος, συνέστησε στον Ανδρέα να μη το δεχθεί. Η πρόσληψή του στην Τράπεζα θα τον έβαζε σε ένα άτυπο ανταγωνισμό με τον νεοπροσληφθέντα ως σύμβουλο Γιάγκο Πεζμαζόγλου, το νέο αστέρι του επαγγελματικού κατεστημένο της χώρας. Ο Καραμανλής τον είχε τοποθετήσει στην κορυφή των συζητήσεων για την ένταξη της χώρας στην ΕΟΚ. «Η σπηλιά δεν χωράει δυο λεοντάρια» είχε πει τότε ο Κουλουριάνος στον Ανδρέα, κατά τον ερευνητή Σπύρο Δράϊνο του Ιδρύματος Ανδρέα Παπανδρέου. Οι προβλέψεις του Κουλουριάνου υπήρξαν, φαίνεται, προφητικές.


Παρά τις αντιρρήσεις του Κουλουριάνου, Ο Ανδρέας, με την υποστήριξη του πατέρα του, δέχτηκε την πρόταση του Ζολώτα. Μάλιστα για να πείσει το τότε πολιτικό κατεστημένο, ο Γιώργιος Παπανδρέου, μιλώντας στον Τσάτσο και τον Κανελλόπουλο, τους είπε ότι ο Ανδρέας δεν ενδιαφέρεται για τα πολιτικά δρώμενα. Διαβάζω απόσπασμα από γράμμα του Γεωργίου Παπανδρέου προς τον Ανδρέα που βρίσκεται στο αρχείο του Ιδρύματος ΓΠ:

Για καλό και για κακό ετόνισεν επανειλημμένως εις τον Κανελλόπουλο, ότι είσαι φύσις ‘αντιπολιτική’, πράγμα το οποίον, επίσης για το καλό και το κακό, επιβεβαίωσα και εγώ στον Ζολώτα.

Τέλος, ο πατέρας Παπανδρέου φοβόταν ότι η στήριξή του για τον γιο του θα ερμηνευόταν ως ένα είδος πολιτικής συναλλαγής για την ήπια πολιτική που ακολουθούσε προς τον Καραμανλή τότε – κάτι που άλλαξε άρδην μετά τις εκλογές του 1961.


Από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού, και εδώ ίσως οι περισσότεροι από εσάς θα ακούσετε κάτι καινούργιο γύρω από τα πρώτα βήματα του ΚΕΠΕ, ο Ανδρέας κυνηγούσε την χρηματοδότηση ολόκληρου του Κέντρου – για να προλάβει την επιστροφή του τον Γενάρη του 1961. Ήλπιζε ότι σε τρεις και μόνο μήνες δυο Ιδρύματα – το Ίδρυμα Ρόκεφελερ και το Ίδρυμα Φορντ – θα του ενέκριναν το ποσό των 500,000 δολαρίων –  παρά το γεγονός ότι είχαν κλείσει τα επιστημονικά τους προγράμματα για το έτος.

Η ταχύτητα με την οποία κινήθηκε το Ίδρυμα Φορντ είχε να κάνει φυσικά με την θέση του ως κοσμήτορα στο Μπέρκλεϊ και τις καλές επαφές με το κατεστημένο του Κένεντυ.


Από την πλευρά του Ιδρύματος Ρόκεφελερ, βασικός του σύμμαχος ήταν ο οικονομολόγος του Χάρβαρντ Εντ Μέϊσον, πρωτοπόρος στον τομέα στα θέματα ανάπτυξης και προσωπικός φίλος του Κωνσταντίνου Δοξιάδη, ο τελευταίος ο οποίος έδωσε μια λαμπερή συστατική επιστολή υπέρ του Ανδρέα. Ιδού τι έγραψε για τον Ανδρέα ο Δοξιάδης τότε:

Εγώ και οι  συνάδελφοί μου έχουμε τεράστιο σεβασμό για τον Ανδρέα. .. Όμως πιστεύω ότι αν του εγκρίνεται την χρηματοδότηση θα πρέπει να τον πιέσετε να επιστρέψει για καλά στην Ελλάδα. Αν δεν αναλάβει ως φουλ – τάϊμ διευθυντής, η εμπειρία μου μου λέει ότι το εγχείρημα θα αποτύχει.

Έτσι το ίδιο το Ίδρυμα Ρόκεφελερ, στις συζητήσεις που ακολούθησαν, πίεζε τον Ανδρέα πάνω σε ένα θέμα που δεν το είχε ακόμη αποφασίσει μέσα του: να εγκαταλείψει την καριέρα του ως ακαδημαϊκός στην Αμερική και να επιστρέψει στην χώρα της προέλευσής του ώστε να διευθύνει το νέο ερευνητικό κέντρο.

Αλλά το Ίδρυμα Ρόκεφελερ καθυστερούσε και δεν φαινόταν να φτάνει στο πράσινο φως.

Ο Ανδρέας ζήτησε και έλαβε στήριξη από τον Καρλ Κέϋσεν, άλλον οικονομολόγο του Χάρβαρντ, ο οποίος έγραψε εμπιστευτικά στο Ίδρυμα ότι οι δικές του πρόσφατες εμπειρίες στην Ελλάδα όπου είχε πάει με τον Ανδρέα, του δίδαξαν ότι

…η κυβέρνηση Καραμανλή λαμβάνει λανθεσμένες αποφάσεις επειδή δεν υπάρχει σωστό θεσμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούν να συζητηθούν οι πολιτικές και οι προτάσεις. Τέτοια δυνατότητα, γράφει το φθινόπωρο του 1960, δεν μπορεί να προέλθει από μέσα από την γραφειοκρατία αλλά μόνο από μια οργανωμένη προσπάθεια εκτός κυβέρνησης.

Μη ξεχνάμε ότι στις αρχές της δεκαετίας του 1960 κυριαρχούσε η αντίληψη ότι τα ιδεολογικά ζητήματα (Κομουνισμός-Καπιταλισμός) είχαν λυθεί και ότι η πρόοδος μιας χώρας είναι θέμα σωστής τεχνοκρατικής εφαρμογής μελετημένων προτάσεων. Υπήρχε και η υπόνοια  από την πλευρά του Κέϋσεν ότι μόνο μια σωστή αναπτυξιακή πολιτική μπορεί να καταπολεμήσει το φαινόμενο του κομουνισμού.


Ακόμη ένα αστέρι έλαμψε υπέρ της προσπάθειας του Ανδρέα όταν ο νέος πρόεδρος Κένεντυ έβαλε τον πρόεδρο του Ιδρύματος Φορντ ως Υπουργό των Εξωτερικών (Rusk) και την θέση του μπήκε ο πρόεδρος του πανεπιστημίου του Μπέρκλεϊ Clark Kerr – και στενός φίλος του Ανδρέα.

Και ενώ όλα έβαιναν καλά, ξαφνικά εμφανίζεται στην σκηνή ο καθηγητής πυρηνικής φυσικής του ΜΙΤ Γυφτόπουλος, ο οποίος ζητάει και εκείνος, με την στήριξη της Βασίλισσας Φρειδερίκης, την ίδρυση οικονομικού κέντρου – με εκείνον ως διευθυντή και με την συγκατάβαση του ΜΙΤ.


Με άρθρο του στον Οικονομικό Ταχυδρόμο, στις 17 Νοεμβρίου, 1960, γράφει ότι υπάρχει από την ελληνική πλευρά μια “ανεξήγητος ελληνική άρνησης ίδρυσης ενός κέντρου ΜΙΤ στην Ελλάδα.”

Ο Ανδρέας αμέσως κινήθηκε να σβήσει την φωτιά, αλλά η ζημιά μεγάλωσε. Ο Γυφτόπουλος, έξυπνα κινούμενος, έγραψε στα δυο Ιδρύματα για να σβήσει πρώτος την προσπάθεια του Ανδρέα για χρηματοδότηση, αγγίζοντας ακριβώς τα ζητήματα που φοβόντουσαν εκείνοι


Πρώτο, υποστήριξε ότι υπάρχει συναλλαγή ανάμεσα στον Καραμανλή και τον Γεώργιο Παπανδρέου μέσω της πρόσληψης του γιο του Γεωργίου Παπανδρέου. Γιατί είναι κακό αυτό θα αναρωτηθείτε; Τούτο είναι πρόβλημα, λεει ο Γυφτόπουλος, επειδή ούτε ο μεν ούτε ο δε έχει την δύναμη να καταπολεμήσουν τον κομουνισμό – βλέπε τα αποτελέσματα των εκλογών του 1958, για παράδειγμα.

Δεύτερον, ο Γυφτόπουλος, στο γράμμα του, υποστηρίζει ότι το ΚΕΠΕ θα είναι ο Δούρειο Ίππος για την είσοδο του Ανδρέα στην πολιτική σκηνή της χώρας με σύμφωνη γνώμη του Καραμανλή, άρα το κέντρο θα μείνει ακέφαλο.

Τρίτον, το πρόβλημα είναι ότι το νέο κέντρο θα πολιτικοποιηθεί και θα ταυτιστεί με τον Καραμανλή άρα δεν θα μπορεί να προτείνει σοβαρές αλλαγές για το μέλλον της χώρας.

 

Τούτο το γράμμα άναψε φωτιές.


Το Ίδρυμα Ρόκεφελερ κάλεσε τον πρόεδρο του Κολεγίου Αθηνών, τον Homer Davis,  ανάμεσα σε άλλους, να τον ρωτήσουν την άποψή τους για τον πρώην μαθητή του κολεγίου Ανδρέα Παπανδρέου και αν αυτά που έλεγε ο Γυφτόπουλος είχαν μια βάση.

Ο Homer Davis, με γνώμονα τα 8 χρόνια θητείας του Ανδρέα στο Κολέγιο, έδωσε την στήριξή του στις προσπάθειές του τελευταίου, λέγοντας ότι δεν θα βρουν καλύτερο.

Πέραν αυτού ο Homer Davis εξέφρασε την γνώμη του ότι ο Ανδρέας επιστρέφει ως επιστήμονας και όχι ως πολιτικός και τούτο θα είναι η πηγή της δύναμής του. «Είμαι αρκετά σίγουρος,» κατέληξε,

ότι θα μείνει έξω από την πολιτική. Άλλωστε η σχέση του Κέντρου με το πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, είναι και αυτό μια εγγύηση ότι το ίδιο το κέντρο δεν θα πολιτικοποιηθεί, ότι και να γίνει. Άλλωστε, δεν είναι καλό ότι και τα δυο κόμματα ΕΡΕ και Ένωση Κέντρο, συναινούν σ’ αυτό το ζήτημα;

Όμως η φωτιά δεν είχε σβήσει εντελώς.

Ζητήθηκε από τον Ανδρέα ένα πράγμα ακόμη:

Να γράψει ένα υπόμνημα όπου θα προσδιόριζε την σκέψη του και τις προτάσεις του για το πως βλέπει το ρόλο του νέου κέντρου σε σχέση με τα πολιτικά ζητήματα της χώρας του.

Αυτό το κείμενο, που πριν λίγο καιρό ήρθε στο φως από τον ερευνητή και βιογράφο του Ανδρέα, Σπύρο Δραϊνο, δεν είναι ένα στεγνό γραφειοκρατικό υπόμνημα αλλά μια εκπληκτική αφήγηση στην Αθήνα του 1960, μια ανάλυση του πολιτικού προβλήματος της χώρας  όπου ο Ανδρέας περιγράφει τον ρόλο του ως  “παράγοντας αλλαγής.”


Έχει μεγάλη αξία η ανάγνωσή του αλλά δεν έχουμε το χρόνο να το κάνουμε στη σύντομη αυτή παρουσίαση. Και δεν θέλω να προκάνω την νέα βιογραφία του Ανδρέα (του Δράϊνα) όπου όλα αυτά αναλύονται με τρόπο συναρπαστικό.

Είναι όμως ένα κείμενο άκρως ιδεολογικό, ένα κείμενο με επιχειρήματα που απαντάνε στους φόβους του Αμερικανικού κατεστημένου για το μέλλον της Ελλάδας, όπου ο Ανδρέας χρησιμοποιεί όλο το ταλέντο του να διεισδύει στον τρόπο σκέψεως του Αμερικανικού κατεστημένου χωρίς να κάνει κριτική στον Καραμανλή που άλλωστε στήριζε την επιστροφή του – κείμενο που εν τέλει, γνωρίζοντας το τι έγινε, σκιαγραφεί και το μέλλον του. «Η Στιγμή να αλλάξει η Ελλάδα έχει φτάσει,» καταλήγει το υπόμνημά του.


Το Ίδρυμα Ρόκεφελερ τηλεφώνησε και το ΜΙΤ να μάθει για την πρωτοβουλία Γυφτόπουλο, όπου έμαθαν ότι δεν είχαν ιδέα κανείς τους και ότι δεν ενδιαφερόντουσαν μάλιστα καθόλου μα καθόλου να στήσουν ένα κέντρο ερευνών στην Ελλάδα.

Στις 23 Δεκεμβρίου του 1960 ο Ανδρέας γράφει στον Ζολώτα ότι μόλις του τηλεφωνήσαν τα Ιδρύματα Φορντ και Ρόκεφελερ και δέχτηκαν να χρηματοδοτήσουν το Ίδρυμα με $500,000 για τα επόμενα 5 χρόνια.

Έτσι ξεκίνησαν ορισμένα πράγματα στην Ελλάδα μας.

 

Leave a Reply